کتاب آزاد (یک کودک و یک کشور در پایان تاریخ)

کتاب آزاد نوشته لیا اوپی و با ترجمه علیرضا شفیعی‌نسب، اثری درخشان و متفاوت از نشر ترجمان است که با نگاهی نافذ، زبانی روشن و روایتی تأثیرگذار، تجربه زیسته‌ای عمیق از دوران گذار یک کشور از کمونیسم به دموکراسی را بازگو می‌کند. این کتاب که در سال انتشار خود مورد تحسین گسترده قرار گرفت، به انتخاب نشریات فایننشال تایمز، نیویورکر و گاردین به‌عنوان یکی از بهترین کتاب‌های سال معرفی شده است.

روایت از زبان دختری یازده‌ساله به نام لیا آغاز می‌شود؛ دختری که در آلبانی دوران کمونیستی، در فضایی سرشار از شور انقلابی و باور به آرمان‌شهر بی‌طبقه رشد کرده است. او با عشقی کودکانه به استالین و عمو انور، در جهانی بزرگ می‌شود که در آن ارزش‌های سوسیالیستی به‌مثابه حقیقتی مطلق بر زندگی‌ها سایه افکنده‌اند. والدینش، گرچه از نظر فکری با حاکمیت زاویه دارند، در حضور او از اظهار نظر سیاسی پرهیز می‌کنند و تنها گاهی، با احتیاط و پچ‌پچ، از خویشاوندانی می‌گویند که به دلایل نامشخص "به دانشگاه رفته‌اند" یا از قاب نکردن عکس انور خوجه در خانه، بهانه‌هایی سرراست می‌تراشند.

اما این ساختار ظاهراً استوار، با فروپاشی دیوار برلین و تحولات شتاب‌زده دهه نود میلادی در اروپا دچار لرزش می‌شود. در یکی از میدان‌های شهر، مجسمه استالین فرو می‌افتد و سر آن از بدنش جدا می‌شود. خیابان‌ها پر از مردم معترض می‌شود و لیا ناگهان خود را در جهانی تازه می‌یابد؛ جهانی که در آن واژه‌هایی نو مانند «جامعه مدنی»، «اصلاحات ساختاری» و «آزادی زنان» وارد گفتمان روزمره شده‌اند. ژست‌ها تغییر کرده‌اند، رازهای تازه‌ای جایگزین رازهای کهنه شده‌اند و تاریخ، آنگونه که او می‌شناخت، به پایان رسیده است.

اوپی، که امروزه استاد نظریه سیاسی و اندیشه مارکس در مدرسه اقتصاد لندن است، در این کتاب زندگی شخصی خود را با دقتی روایت می‌کند که هم از جزئیات خرد زندگی روزمره غافل نمی‌ماند و هم چشم‌اندازی کلان از ساختارهای سیاسی و اجتماعی آلبانیِ آن زمان به دست می‌دهد. در خلال روایت او، ما با والدینی آشنا می‌شویم که در رژیمی بسته ناچار به انتخاب‌های محدود بوده‌اند و دختری که میان رؤیاهای کودکانه‌اش و واقعیت‌های متغیر جامعه در نوسان است.